استان يزد يکي از قديمي‌ترين استانهاي کشور به شمار مي‌رود و خانه‌هاي متعدد تاريخي عصرها و دوره‌هاي مختلف تاريخي گوياي اين قدمت تاريخ تمدن در اين ديار است اما در حال حاضر قديمي‌ ترين خانه تاريخي يزد در آستانه تخريب کامل قرار گرفته است.

بيشتر خانه‌هاي تاريخي استان يزد مربوط به دوران قاجار است اما در اين بين در برخي مناطق نظير ندوشن خانه‌هايي متعلق به عصر صفوي نيز مشاهده مي‌ شود.
علاوه بر قدمت تاريخي خانه ها آنچه به آنها رونق بخشيده، معماري منحصر به‌ فرد يزد است که امروز با وجود گذشت صدها سال از قدمت برخي خانه‌ها، همواره زيبايي هاي خانه هاي تاريخي از جمله ديوارهاي گلي و بلند، پنجره هاي گره چيني شده با شيشه هاي رنگي، حوض‌ هاي کم عمق و طويل، آب انبارهاي خنک، بادگيرهاي سر به فلک کشيده و ... چشم نوازي مي کند.



آنچه جذابيت اين خانه ها را دو چندان کرده است، قرار گرفتن حيات خانه ها در دل بناست به نحوي که اتاقهاي سه دري و پنج دري در بيشتر اين خانه ها دور تا دور قرار گرفته و حياط با حوضي فيروزه اي رنگ همچون نگيني در ميان خانه هاي تاريخي خودنمايي مي کند.
يکي از قديمي ترين خانه هاي تاريخي استان يزد که قدمتي بيش از 450 سال دارد و متعلق به دوران صفوي است، خانه قلعه‌اي هاي ندوشن است.
اين خانه بزرگ زماني عمارتي با معماري زيبا و تحسين برانگيز بود و خانهاي ندوشن در آن زندگي مي کردند.
خانه قلعه اي ها تا 15 سال پيش مسکوني بود و سه خانوار در آن زندگي مي کردند اما هم اکنون بسياري از اتاق‌هاي اين خانه با خاک يکسان شده است.
اين خانه به لحاظ امنيتي نيز بسيار امن بود زيرا علاوه بر برخورداري از ديوارهاي بلند، با تونلي نسبتا طولاني در زير زمين به قلعه اي درست در روبروي اين خانه و در تپه اي با فاصله چند کيلومتري از خانه، متصل مي شد.
خانه قلعه اي پس از آنکه دوران اوج خود را سپري کرد در دوره‌ هاي بعد از صفويه توسط مالکان اصلي به رعيت هايي که براي آنها کار مي کردند، واگذار شد.
خانه قديمي قلعه اي حتي تا 15 سال پيش نيز مسکوني بود و سه خانوار در آن زندگي مي کردند اما از آن پس روند تخريبي به خود گرفت و هم اکنون از اين خانه به جز نمايي توخالي چيزي بر جاي نمانده است.
بسياري از اتاقهاي اين خانه با خاک يکسان شده، زيرزمين و آب انبار خانه به طور کامل مدفون شده و ديوارهاي بلندي که به واسطه همين بلندي در معرض تخريب بيشتري قرار دارند نيز در آستانه تخريب کامل قرار دارند.
اين خانه که در روزگاري از زيباترين و اعيان ترين خانه هاي يزد به شمار مي رفت امروز در و ديوار آن بوي مرگ گرفته و با قرار گرفتن در آن بيم فرو رفتن خانه يا آوار شدن ديوارها لذت کنکاش در بقاياي معماري اصيل ايراني را از بين مي برد.
آنچه که عجيب مي نمايد اين است که اين خانه به شماره 12129 در فهرست آثار ملي کشور به ثبت رسيده و اين طور به نظر مي رسد که ثبت آثار در فهرست آثار ملي، احيا،‌ مرمت و نگهداري آثاري همچون خانه قلعه اي ها را ضروري مي کند.
اما در سفري که چندي پيش خبرنگاران استان يزد به همراه مسئولان روابط عمومي هاي ادارات شهرستان صدوق به ندوشن داشتند، تنها چيزي که نه تنها در خانه قلعه اي ها بلکه در حمام قديمي قلعه، مسجد جامع ندوشن و در مجموع بافت تاريخي و ثبت شده اين منطقه احساس نمي‌ شود، بحث نظارت و رسيدگي است.
امروز در ندوشن که روزگاري مهد پرورش مردان و زنان بزرگ تاريخ و ادبيات ايران بوده است، همه چيز بوي گرد و غبار، ويراني و نا اميدي مي دهد و گويي قدمت و تاريخ اينجا به دست فراموشي سپرده شده است.
يکي از کارشناسان ميراث فرهنگي شهرستان صدوق که در اين سفر خبرنگاران را همراهي مي کرد، در مورد خانه تاريخي قلعه اي ها به خبرنگار مهر البته منکر عدم نظارت ميراث فرهنگي شد و علت تخريب اين خانه را هزينه هاي بالاي نگهداري آن عنوان کرد.
وي که خواست نامش فاش نشود،‌ افزود: براي بازسازي اين خانه 300 ميليون تومان اعتبار مورد نياز است و با تعدد آثار تاريخي در منطقه و وجود 92 اثر ثبت شده، مگر چقدر مي‌ توان به اين خانه رسيدگي کرد.
اين کارشناس ميراث فرهنگي در طول بازديد خبرنگاران از خانه تاريخي قلعه اي ها توجيهاتي براي علت ويراني هاي اين خانه ارائه کرد و مرتب بر کلمه نظارت ميراث فرهنگي بر اين خانه تاکيد داشت اما آنچه به چشم مي خورد و اکنون نيز در اين عکس ها قابل مشاهده است، بويي از نظارت به مشام نمي رساند.
البته ممکن است هزينه 300 ميليون توماني براي مرمت اين خانه توجيه پذير نباشد اما به هر ترتيب ثبت اين اثر در فهرست آثار ملي، براي مسئولان استان يزد مسئوليت به همراه دارد و امروز نبايد شاهد تخريب قديمي ترين خانه تاريخي يزد به اين شکل باشيم.
به طور قطع ترميم و مرمت و البته نگهداري از اين خانه راهکارهايي دارد که البته دست اندرکاران ميراث فرهنگي بهتر از هر خبرنگاري از آن مطلع هستند.
ميراث فرهنگي استان يزد در مرکز استان با واگذاري خانه هاي قديمي به بخش خصوصي و تبديل اين خانه ها به زورخانه، رستوران سنتي و ... گام موثري در احيا و حفظ خانه هاي تاريخي برداشته است اما به نظر مي رسد مناطقي همچون ندوشن به دست فراموشي سپرده شده است.
رئيس سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان يزد در اين خصوص خصوص به خبرنگار مهر گفت: بافت تاريخي ندوشن به طور کامل در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.
عزيزالله سيفي با اشاره به خانه قديمي ندوشن گفت: تنها اين خانه نيست بلکه در ندوشن خانه هاي قديمي متعددي وجود دارد که نياز به احيا و مرمت دارد.
وي با اشاره به اصلي ترين مشکل اين خانه ها بيان داشت: همه اين خانه ها مالک شخصي دارد اما متاسفانه مالکان اين خانه ها را رها کرده اند به همين دليل بيشتر اين خانه ها روند تخريبي پيدا کرده است.
سيفي خاطرنشان کرد: اما با اين وجود ميراث فرهنگي استان يزد با اعتبارات محدودي که در دست دارد، استحکام بخشي اين خانه ها را بر اساس اولويتها آغاز کرده است.
وي افزود: استحکام بخشي بناي تاريخي خانه قلعه اي ها نيز انجام شده اما به دلايل مختلف اين خانه نتوانسته پس از استحکام بخشي به شکل خانه هاي تاريخي در قالب هتلهاي سنتي يا سفره خانه ها، احيا مي شوند، درآيد.
سيفي ادامه داد: اما به هر ترتيب تلاش شده از تخريب بيشتر اين بنا جلوگيري شود.
بسياري از مسئولان ميراث فرهنگي در استان يزد و در سراسر کشور بر اين عقيده اند که تلاش براي حفظ يک بناي تاريخي با ثبت اثر در فهرست آثار ملي به پايان مي رسد در حالي که به نظر مي رسد ثبت اثر در فهرست آثار تاريخي نه تنها پايان کار براي حفظ يک بنا نيست بلکه پس از آن بايد با ديد مسئولانه‌تري نسبت به آثار ثبت شده نگريست زيرا صرف همين ثبت تاريخي، براي گردشگران و مردم منطقه توقع ايجاد مي کند و هرگز انتظار نمي رود با ورود به خانه اي تاريخي که از آن به عنوان قديمي ترين خانه تاريخي استان يزد ياد مي شود، با ويرانه اي روبرو شويم هر آن انتظار ويراني کامل آن وجود داشته باشد.